1802’de Malta’da yasama ve vergilendirme halkın temsilcilerine bağlanıyordu. 2026 Türkiye’sinde ise neredeyse tüm anayasal haklar kâğıt üstünde; yargı bağımsızlığı, ifade ve basın özgürlüğü ağır baskı altında.
İnsanlık, özgürlük ve eşitlik uğruna bin yıllardır savaşıyor. Tarihsel belgeler yalnızca geçmişin değil, bugünün de aynasıdır. Malta’da 15 Haziran 1802’de ilan edilen Malta ve Gozo Adaları Sakinlerinin Haklar Bildirgesi, günümüz Türkiye’sinin insan hakları sorunlarını değerlendirmek için çarpıcı bir örnek. Dokuz maddelik bildirgede halkın temsili, yasama ve vergilendirme yetkisinin ilgili kuruma bağlanması, hak çiğnemlerine (ihlal) karşı başvuru olanağı ve kişinin yaşam, mülkiyet ve özgürlüğünün korunması gibi asal ilkeler vardı. Özellikle 5. madde çok açık: Yasama ve vergi yetkisi halk konseyine (consiglio popolare) aittir;
Kralın halk temsilcilerinin onayı olmaksızın bağlayıcı parasal (mali) kararlar alınamaz.
Temsil olmadan vergilendirme olmaz!
Bu ilke, 1215 Magna Carta’da İngiliz kral J. Lackland’ın vergi salmasını ortak karara bağlayan hükümlerden, 1689 İngiliz Haklar Bildirgesi’nden ve 18. yüzyılda 13 Amerikan kolonisinin “No taxation without representation” başkaldırısından beslenen tarihsel gelişimin parçasıdır. Elbette 1802 Malta’sı çağdaş bir demokrasi değildi, evrensel oy hakkı ve kadın-erkek eşitliği henüz yoktu. Ancak temel ilke belirgindi:
İktidar, halkın haklarından bağımsız ve sınırsız olamaz!
Peki, 2026 sonlarında Türkiye’mizde durum nasıl?
Anayasa m.2 Türkiye’yi demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olarak tanımlar. Egemenliğin ulusun olduğunu, eşitliği, ifade, basın gibi temel özgürlükleri, güvenceye alır. AİHS-Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Türkiye için bağlayıcıdır. Anayasa m.90, temel haklara ilişkin uluslararası anlaşmalarla yasaların çelişmesinde sözleşme hükümlerini ulusal üstü tanır. Ama AKP’nin Çerçeve Yasası, APO’nun villa infazı açıkça hukuk dışıdır.
Ülkemizde sorun, hakların tanınmamış olması değil, uygulamada kullanılmasının engellenmesidir!
AKP iktidarının meşru olmayan-hileli 2017 anayasa halkoylaması ile Yürütme gücünü tek adama vermesi,
Güçler Ayrılığını yok, siyasal-yargısal denetimi felç etmesi ağır bir ulusal bunalım yarattı. Yargı bağımsızlığı en başat sorunlardan biri. Avrupa Komisyonu’nun 2025 Türkiye Raporu yargı bağımsızlığında çok ciddi eksiklere, AYM ve AİHM kararlarının uygulanmasındaki sorunlara dikkat çekiyor. Kavala, Demirtaş vd. davaları, bu ağır ve on yıldır sürgit ciddi krizin uluslararası alanda çarpıcı görünümleridir. Bitmeyen belediye kumpasları da!
Yargı, yurttaşın güvencesi olmaktan çıkıp iktidarın çivili sopasına dönüşürse hukuk devleti yaşayamaz!
Basın ve ifade özgürlüğü özel cenderede tutsak! Sınır Tanımayan Gazetecilerin 2026 Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi’nde Türkiye 180 ülke arasında 163. sırada. Freedom House’un 2026 verisiyle ülkemiz “Özgür Değil”! Protesto yasakları, gözaltılar ve uzun tutuklamalar, kayyım, borsa vurgunu barışçıl siyasal katılımı boğuyor.
İnsan hakları yalnızca seçim, ifade özgürlüğü ve adil yargılanma değildir. Sağlık, eğitim, barınma, çalışma ve sosyal güvenlik de insan onurunun vazgeçilmez koşullarıdır. On milyonlarca insan yoksulluk, komik ücretler, işsizlik ve güvencesiz çalışma altında eziliyor. Kadınlar şiddet ve sömürü, çocuklar fırsat eşitsizliği ve dincilik; gençler işsizlik ve gelecek kaygısıyla boğuşuyor. Sosyal devlet anayasada var (m.2); yaşamda yitik. Yaygın ve ağır yolsuzluk, kayırmacılık ve kamu kaynaklarının vahşice talanı da derin adaletsizlik ve yoksulluk kaynağı.
Malta’dan Türkiye’ye: İnsanlık çok ilerledi, 25. iktidar yılında AKP ile Türkiye neden perişan?
1802 Malta Bildirgesi, iktidarı temsil ve hukukla sınırlama arayışının tarihsel örneklerinden. 1948 BM İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi-İHEB ise bütün insanların özgür, onurlu ve haklar bakımından eşit doğduğunu ilan etti. Türkiye bu evrensel hukuk düzeninin kâğıt üstünde parçası. Ne var ki 2026’da hakların kullanımında AKP’nin çağdışı engelleri, tarihsel kazanımların kendiliğinden ve geri döndürülemez olmadığını da gösteriyor.
Ama insan hakları iktidarın lütfu değil bağlayıcı görevi; insan, salt insan olduğu için bu hakların sahibi.
Çıkış bellidir: Bağımsız yargı, özgür basın, gerçek demokratik temsil, güçler ayrılığı, saydam kamu yönetimi ve sosyal adalet! AYM ve AİHM kararları uygulanmalı; muhalefet yargı vb. araçlarla dışlanamamalıdır. Hızla parlamenter rejime dönmeli, demokratik hukuk devletini yeniden kurmalı ve bu lanetli dayatma bitmeli!
1802 Malta, 224 yıl önce verdiği ders çok net: İktidar halkın haklarıyla sınırlı, hukuk iktidarın üstündedir.
Dış destekli iktidarın ülkeyi sürüklediği yıkım, ağır bir beka sorunudur. TC’nin bu oyuna daha çok dayancı olamaz; ulusun topyekun 2. Kuvayı Milliye direnmesi ile post-modern Sevr mutlaka durdurulmalıdır.